projekt

Codzienne formy oporu

Codzienne formy oporu to zakrojony na kilka lat polimorficzny projekt, będący efektem współpracy między warszawskim Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski oraz miastem Ramallah, a także organizacjami partnerskimi: AIR Antwerpien oraz Helsińskim Międzynarodowym Programem na Rzecz Artystów (HIAP). W 2019 roku projekt będzie miał kilka publicznych odsłon powiązanych z programem dyskursywnym Ujazdowskiego, a zwieńczony zostanie wystawą zbiorową w 2020 roku. 

Celem projektu jest doprowadzenie poprzez praktykę artystyczną i mobilność artystów do wymiany, wzajemnego poznania się środowisk twórczych z Polski i Palestyny oraz zbadanie roli, jaką sztuka może pełnić w tak trudnym politycznie kontekście, jaki właściwy jest Palestynie. 

Jednym z pierwszych działań realizowanych w ramach Codziennych form oporu są pobyty twórcze dla artystów, skoncentrowane na pytaniu: Czy poprzez interwencję artystyczną napięcia społeczne da się przełożyć na narrację, która będzie z kolei kształtować krajobraz wyobrażeniowy miejsca? (Francis Alÿs, The Green Line, 2004).  

Wiosną i jesienią 2019 roku na trzymiesięcznych rezydencjach w Ramallah oraz w Antwerpii, Helsinkach i Warszawie przebywać będą wybrani w otwartym naborze artyści: Ahmed Alaqra (Palestyna), Jumana Emil Abboud (Palestyna), Mirna Bamieh (Palestyna), Wim Catrysse (Belgia), Karolina Grzywnowicz (Polska), Timo Tuhkanen (Finlandia). Ponadto do udziału w projekcie zostali zaproszeni polscy artyści przebywający w ubiegłym roku na rezydencji w Ramallah: Joanna Rajkowska i Jaśmina Wójcik oraz współpracujący z nimi palestyński artysta Mohammed Saleh.

Model programu wymiany ma zachęcać artystów do nawiązywania dialogu we własnym gronie i komunikowania się z odbiorcami. Korzystając ze strategii wymiany oraz narzędzia, jakim jest rezydencja artystyczna, grupa artystów podczas swojej podróży będzie badać palestyńską codzienność. 

Obecnie państwo palestyńskie tylko w niewielkiej części, zawężonej do miast znajdujących się w tzw. strefie A, jest autonomiczne. Ponadto znaczny obszar Zachodniego Brzegu oraz Gazy usiany jest i otoczony pierścieniem nielegalnie zbudowanych osiedli izraelskich. Izrael w pełni kontroluje dopływ prądu i wody do Palestyny. Zarówno  formalnie pozostająca stolicą Palestyny Jerozolima, jak i oddzielona od reszty państwa Strefa Gazy, a także większość obszarów wiejskich terytorium palestyńskiego są administracyjnie, politycznie i ekonomicznie zależne od Izraela. 

W konsekwencji wydarzeń, które miały miejsce w XX w. dla wielu mieszkańców Palestyny podstawowe prawa człowieka, takie jak posiadanie paszportu z wpisaną narodowością, a co za tym idzie, prawo do podróżowania, stają się przywilejem. Z powodu ograniczonego dostępu do ziemi i jej astronomicznych cen, a także skomplikowanych podziałów administracyjnych, jej uprawa jest dostępna tylko dla wybrańców. Z tych powodów w Palestynie każde działanie, każdy gest, nie tylko artystyczny, ma swoje polityczne znaczenie. Czy to wspólne coniedzielne gotowanie w górach, czy sadzenie roślin jadalnych na skrawku ziemi w obozie dla uchodźców, czy kolekcjonowanie skamielin  to czynności, które życiu mają nadać sens i zwyczajny bieg.  

W rozmowach z mieszkańcami dotyczących najbardziej błahych, codziennych spraw przewijają się tematy związane z nakbah (okupacją), hijrah (migracją), makan (przemieszczeniem) oraz muqawamah (walką). Jednak palestyński słownik codziennych pojęć jest znacznie bogatszy i bardziej pozytywny. Znajdziemy w nim (one)h (kolektywność), która jest powiązana nie tylko z niegdysiejszymi rytuałami wspólnej pracy, ale również stanowi praktykę palestyńskiej fundacji RIWAQ, rewitalizującej architektoniczne dziedzictwo Palestyny. Mujawarah oznacza wspólne życie, w którym relacje nie są oparte na idei odwzajemniania, ale na komunizmie rozumianym za Davidem Graeberem jako relacja międzyludzka funkcjonująca według zasady od każdego w miarę jego możliwości i każdemu według jego potrzeb. Inne często przewijające się pojęcia to madhafah gościnność, holom marzenie oraz wiele słów określających różnorodne formy, miejsca i czas spotkań lammeh, jomaa, qadeh. 

Realizując długofalowy projekt Codzienne formy oporu, chcemy przybliżyć polskiej publiczności wątki istotne w palestyńskim tu i teraz. Spróbować odpowiedzieć na pytanie, jakiego znaczenia nabierają w tym kontekście tematy powiązane z tradycją i etosem mieszkańców tego kraju podróżowanie, gościnność, natura.  

Złożoność historii, które poznajemy, odwiedzając Palestynę i spotykając się z jej mieszkańcami, niuanse w odczytywaniu historii, różnorodne aspekty migracji, a także poziom skomplikowania zasad, którym podlega choćby rozwój miast, sprawiają, że każdy odwiedzający ten kraj musi uczyć się czytać go samodzielnie.  

Pierwsza publiczna odsłona projektu nastąpi jesienią 2019, kiedy w Ujazdowskim zaprezentujemy pracę kolektywu DAAR Sandi Hilal i Alessandro Pettiego Al Madhafah Living Room. Pokój zwany po arabsku Al-Madhafah to przestrzeń między sferami publiczną i prywatną, pomieszczenie służące okazywaniu gościnności. Ma ono potencjał, by podważyć tradycyjny podział ról na gościa i gospodarza, a zarazem nadać aktom gościnności nowe znaczenie społeczno-polityczne. Zaproszenie Al-Madhafah do Ujazdowskiego czyni gospodarzem tej przestrzeni i współautorką programu palestyńską artystkę Sandi Hilal, polskiej zaś publiczności umożliwi udział w kilkudniowym programie dyskursywnym, poświęconym zagadnieniom związanym z codziennością Palestyny.

  • Zdjęcie w tle
    • Francis Alÿs, The Green Line, 2004, we współpracy z Julien Devaux, dokumentacja wideo akcji. Obraz: Rachel Leah Jones
Projekty a